Xác định hạn sử dụng thực phẩm là bước bắt buộc trước khi đưa sản phẩm ra thị trường, nhưng thử nghiệm thời gian thực (real-time shelf life testing) có thể kéo dài 12–24 tháng. Phương pháp gia tốc ASLT rút ngắn thời gian bằng cách bảo quản mẫu ở nhiệt độ cao hơn và ngoại suy về điều kiện thực tế. Bài viết trình bày cơ sở động học, phương trình Arrhenius, hệ số Q10, quy trình 6 bước thiết kế thử nghiệm, một ví dụ tính đầy đủ và những trường hợp không được dùng ASLT.

1. Hạn sử dụng là gì?

Hạn sử dụng là khoảng thời gian sản phẩm vẫn an toàn, giữ được đặc tính cảm quan, lý hóa, vi sinh mong muốn và đúng với thông tin dinh dưỡng đã công bố khi bảo quản đúng điều kiện ghi trên nhãn [1].

Việc ghi nhãn thời hạn tại Việt Nam thực hiện theo Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hóa, đã được sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP. Có hai cách ghi thời hạn trên nhãn:

  • “Hạn sử dụng” cho thực phẩm dễ hỏng mà quá hạn có thể không an toàn (sữa thanh trùng, thịt chế biến);
  • “Sử dụng tốt nhất trước” cho thực phẩm quá hạn chủ yếu giảm chất lượng (bánh quy, snack, đồ hộp).
Ký hiệu ngày sản xuất và hạn sử dụng

Nhà sản xuất chịu trách nhiệm xác định hạn sử dụng thực phẩm và phải có hồ sơ chứng minh: thiết kế thử nghiệm, số liệu, tiêu chí kết thúc và kết luận. Với chỉ tiêu cảm quan, TCVN 12391:2018 (tương đương ISO 16779:2015) hướng dẫn cách xác định và xác nhận thời hạn sử dụng bằng phép thử cảm quan.

2. Cơ chế xác định hạn sử dụng thực phẩm

Hạn sử dụng do cơ chế gây hư hỏng diễn ra nhanh nhất quyết định. Vì vậy, bước đầu tiên trong nghiên cứu hạn sử dụng là xác định quá trình hư hỏng chi phối, từ đó lựa chọn các chỉ tiêu theo dõi và đánh giá khả năng áp dụng phương pháp thử nghiệm hạn sử dụng tăng tốc (ASLT).

Nhóm sản phẩmCơ chế gây hư hỏng giới hạn hạn sử dụngChỉ tiêu theo dõi
Snack, bánh quy, hạt rangOxy hóa chất béo; hút ẩm mất giònTrị số peroxide, p-anisidine, hexanal; độ ẩm, aw, độ giòn
Sữa bột, bột dinh dưỡngOxy hóa; hóa nâu Maillard; mất vitaminPeroxide, màu, lysine sẵn có, vitamin A, C
Nước quả, đồ uốngMất vitamin C; hóa nâu; thay đổi hươngAxit ascorbic, màu (ΔE), cảm quan
Sữa thanh trùng, thịt nguộiVi sinh vật phát triểnTổng vi sinh vật, vi khuẩn lactic, Listeria
Dầu ănOxy hóaPV, AV, TOTOX, cảm quan
Đồ hộp tiệt trùngĂn mòn bao bì; thay đổi cấu trúc, màuKim loại thôi nhiễm, cảm quan
Bảng 1. Cơ chế giới hạn hạn sử dụng theo nhóm sản phẩm

Cơ chế oxy hóa chất béo và các chỉ số đi kèm có thể xem trong bài Xác định trị số peroxide TCVN 6121:2018 và Xác định trị số axit TCVN 6127:2010. Ảnh hưởng của hoạt độ nước đến tốc độ các phản ứng hư hỏng được trình bày trong bài Hoạt độ nước là gì?.

3. Cơ sở động học của phương pháp gia tốc ASLT

3.1. Phản ứng bậc 0 và bậc 1

Sự suy giảm chất lượng Q theo thời gian thường tuân theo một trong hai mô hình [2][3]:

Bậc 0: Q = Q₀ − k × t | Bậc 1: ln Q = ln Q₀ − k × t

  • Bậc 0: chất lượng giảm đều theo thời gian. Ví dụ: hóa nâu Maillard ở giai đoạn đầu, oxy hóa chất béo trong giai đoạn đầu (Induction Period).
  • Bậc 1: chất lượng giảm theo tỷ lệ phần trăm không đổi. Ví dụ: tổn thất vitamin C, vitamin A, chất màu tự nhiên.

Hạn sử dụng θ là thời gian để chỉ tiêu đi từ giá trị ban đầu Q₀ đến giới hạn chấp nhận Q_lim, tỷ lệ nghịch với hằng số tốc độ k.

3.2. Phương trình Arrhenius

Hằng số tốc độ phụ thuộc nhiệt độ theo phương trình Arrhenius:

Công thức xác định hạn sử dụng thực phẩm

Trong đó: Ea là năng lượng hoạt hóa (J/mol); R = 8,314 J/(mol·K); T là nhiệt độ tuyệt đối (K). Vẽ ln k theo 1/T được đường thẳng có độ dốc −Ea/R. Với hầu hết phản ứng hư hỏng chất lượng thực phẩm, Ea trong khoảng 40–130 kJ/mol [2].

3.3. Hệ số Q10

Hệ số Q10 cho biết tốc độ hư hỏng của thực phẩm tăng hoặc giảm bao nhiêu lần khi nhiệt độ thay đổi 10 °C, từ đó giúp ước tính sự thay đổi thời gian bảo quản của sản phẩm:

Cách tính hạn sử dụng của sản phẩm Excel

Hệ số Q10 thường nằm trong khoảng 2–3 đối với các phản ứng hóa học trong thực phẩm khô và bán khô; ở một số phản ứng hóa nâu trong thực phẩm đóng hộp, giá trị này có thể đạt 5 hoặc cao hơn [2][3]. Tuy nhiên, Q10 không phải là hằng số cố định mà có thể giảm khi nhiệt độ tăng. Vì vậy, nên lựa chọn giá trị Q10 được xác định trong khoảng nhiệt độ gần với điều kiện bảo quản thực tế để dự đoán hạn sử dụng chính xác hơn.

4. Quy trình 6 bước xác định hạn sử dụng thực phẩm bằng ASLT

  1. Xác định cơ chế hư hỏng giới hạn hạn sử dụng bằng tài liệu, kinh nghiệm sản phẩm tương tự hoặc thử nghiệm sơ bộ.
  2. Chọn chỉ tiêu theo dõi và giới hạn chấp nhận, ví dụ PV ≤ 10 meq O₂/kg chất béo, điểm cảm quan ≥ 5/9, độ ẩm ≤ 4 %.
  3. Chọn bao bì và điều kiện giống sản phẩm thương mại. Bao bì quyết định lượng oxy, hơi nước thấm qua.
  4. Chọn ít nhất 3 mức nhiệt độ, ví dụ 35, 45, 55 °C, và luôn có một lô thời gian thực ở điều kiện bảo quản dự kiến (25 hoặc 30 °C) để đối chiếu.
  5. Lập lịch lấy mẫu: nhiệt độ cao lấy mẫu dày hơn; mỗi nhiệt độ có ít nhất 6 điểm, kéo dài đến khi vượt giới hạn chấp nhận.
  6. Xử lý số liệu, ngoại suy và xác nhận: Xác định bậc phản ứng k, tính hằng số tốc độ phản ứng (k), xây dựng đồ thị Arrhenius, ngoại suy hạn sử dụng ở nhiệt độ bảo quản thực tế, áp dụng hệ số an toàn và đối chiếu với kết quả theo dõi thực tế (nếu có).

Với thị trường Việt Nam, nhiệt độ bảo quản thực tế trong kho và cửa hàng thường 28–32 °C, cao hơn mức 20–25 °C hay dùng trong tài liệu nước ngoài. Ngoại suy về 25 °C cho sản phẩm bán tại Việt Nam sẽ đánh giá quá cao hạn sử dụng.

5. Ví dụ đánh giá hạn sử dụng thực phẩm: snack chiên

Một sản phẩm snack chiên đóng gói trong túi màng ghép metalized, có nạp khí nitơ để hạn chế oxy hóa. Quá trình oxy hóa chất béo là cơ chế chính chi phối hạn sử dụng; giới hạn chấp nhận là PV = 10 meq O₂/kg chất béo. Thời gian bảo quản đến khi đạt ngưỡng này được xác định tại ba mức nhiệt độ thử nghiệm:

Nhiệt độ bảo quảnThời gian đạt PV = 10 meq/kg (ngày)Hằng số tốc độ tương đối k = 1/θ (ngày⁻¹)
35 °C1500,0067
45 °C620,0161
55 °C260,0385
Bảng 2. Thời gian đạt giới hạn chỉ số peroxide ở ba nhiệt độ thử nghiệm (số liệu minh họa).

Cách 1 – dùng Q10:

  • Q10 (35→45 °C) = 150 / 62 = 2,42; Q10 (45→55 °C) = 62 / 26 = 2,38; trung bình ≈ 2,4.
  • Hạn sử dụng dự đoán ở 25 °C = 150 × 2,4 ≈ 360 ngày.
  • Ở 30 °C = 150 × 2,4^0,5 ≈ 232 ngày.

Cách 2 – hồi quy Arrhenius: dựng ln(1/θ) theo 1/T, được đường thẳng với R² = 0,9998, Ea ≈ 74 kJ/mol. Ngoại suy: ở 25 °C θ ≈ 396 ngày; ở 30 °C θ ≈ 243 ngày.

đồ thị Arrhenius xác định hạn sử dụng thực phẩm
Đồ thị Arrhenius xác định hạn sử dụng thực phẩm

Hai cách cho kết quả gần nhau. Với sản phẩm bán ở Việt Nam, lấy mốc 30 °C là ~230–240 ngày. Áp dụng hệ số an toàn khoảng 0,7–0,8 cho sai số mô hình và biến động lô sản xuất, hạn sử dụng đề xuất là 6 tháng, sau đó xác nhận bằng thử nghiệm lưu mẫu thời gian thực.

6. Khi nào không được dùng phương pháp gia tốc xác định hạn sử dụng thực phẩm

Trường hợpLý doCách xử lý
Hạn sử dụng do vi sinh vật quyết địnhNhiệt độ cao làm thay đổi hệ vi sinh, không ngoại suy đượcThử nghiệm thời gian thực, thử thách vi sinh, mô hình vi sinh dự đoán
Chất béo chuyển pha (sô cô la, bơ thực vật)Trên điểm nóng chảy, cơ chế hư hỏng khác hẳnGiới hạn nhiệt độ thử dưới điểm nóng chảy
Sản phẩm vô định hình gần hiệt độ chuyển thủy tinh (Tg)Trên nhiệt độ chuyển thủy tinh, phản ứng tăng đột biến, sản phẩm dính, vónThử ở nhiệt độ dưới Tg hoặc kiểm soát hoạt độ nước aw
Bao bì thấm ẩm phụ thuộc nhiệt độ khác sản phẩmTốc độ hút ẩm và tốc độ oxy hóa không cùng Q10Thử kết hợp nhiệt độ và độ ẩm tương đối; tính riêng cho bao bì
Có nhiều cơ chế cạnh tranhỞ nhiệt độ cao, cơ chế khác có thể trộiTheo dõi nhiều chỉ tiêu; kiểm tra Q10 có ổn định không
Bảng 3. Giới hạn áp dụng phương pháp gia tốc đánh giá hạn sử dụng thực phẩm

Đối với thực phẩm ăn liền có nguy cơ nhiễm Listeria monocytogenes, hướng dẫn của Cơ quan An toàn Thực phẩm Ireland (FSAI) yêu cầu kết hợp nghiên cứu tài liệu, thử nghiệm bảo quản thời gian thực và thử thách vi sinh khi cần [4]. Rào cản vi sinh như pH, aw, chất bảo quản được trình bày trong bài Công nghệ rào cản và chất bảo quản thực phẩm.

FoSciTech hỗ trợ xác định hạn sử dụng thực phẩm cho sản phẩm mới: thiết kế thử nghiệm, phân tích chỉ tiêu theo dõi và xử lý số liệu dự đoán. Xem dịch vụ Phát triển sản phẩm và công thức.

7. Các câu hỏi thường gặp (FAQs)

Khi xác định hạn sử dụng thực phẩm, hệ số Q10 thường bằng bao nhiêu?

Với phản ứng hóa học trong thực phẩm khô và bán khô, Q10 thường 2–3. Nghĩa là tăng nhiệt độ bảo quản 10 °C thì hạn sử dụng rút ngắn còn khoảng 1/2 đến 1/3.

Có thể chỉ dùng kết quả ASLT để ghi hạn sử dụng không?

Có thể dùng để ghi hạn sử dụng ban đầu khi ra mắt sản phẩm, nhưng phải có lô lưu mẫu thời gian thực song song để xác nhận và điều chỉnh khi có số liệu.

Vì sao không dùng ASLT cho sản phẩm bảo quản lạnh?

Vì hạn sử dụng của sản phẩm lạnh thường do vi sinh vật quyết định. Tăng nhiệt độ làm thay đổi loài vi sinh vật chiếm ưu thế nên kết quả không ngoại suy được.

Nên chọn nhiệt độ thử nghiệm bao nhiêu?

Thường chọn 3 mức cách nhau 10 °C, như 35, 45, 55 °C, và không vượt quá nhiệt độ làm sản phẩm thay đổi trạng thái (chất béo nóng chảy, vượt Tg, bao bì biến dạng).

Xác định hạn sử dụng thực phẩm mất bao lâu?

Thử nghiệm thời gian thực kéo dài ít nhất bằng hạn sử dụng dự kiến cộng thêm một khoảng dự phòng, nên với sản phẩm khô có thể mất 12–24 tháng. Phương pháp gia tốc ASLT thường cho kết quả sơ bộ sau 2–4 tháng, tùy nhiệt độ thử nghiệm và tốc độ suy giảm của chỉ tiêu theo dõi. Với thực phẩm bảo quản lạnh, thời gian thử nghiệm thường chỉ vài tuần nhưng phải kết hợp thử thách vi sinh.

TỪ VỰNG TIẾNG ANH CHUYÊN NGÀNH CÔNG NGHỆ THỰC PHẨM

Bấm vào thuật ngữ được gạch chân để xem định nghĩa, ví dụ trong Từ điển công nghệ.

Tài liệu tham khảo

7 nguồn

Tại Foscitech, chúng tôi nỗ lực cung cấp những kiến thức chuyên môn đáng tin cậy và bám sát thực tế nhất trong lĩnh vực khoa học và công nghệ thực phẩm. Chúng tôi sử dụng chính sách biên tập nội dung khắt khe để đảm bảo nội dung trên Foscitech là tốt nhất.

  1. Kilcast, D., Subramaniam, P. (eds.). Food and Beverage Stability and Shelf Life. Woodhead Publishing, 2011. Sách
  2. Labuza, T. P., Schmidl, M. K. Accelerated shelf-life testing of foods. Food Technology, 1985, 39(9): 57–64, 134. Bài báo
  3. Corradini, M. G. Shelf life of food products: from open labeling to real-time measurements. Annual Review of Food Science and Technology, 2018, 9: 251–269.
  4. Food Safety Authority of Ireland. Guidance Note No. 18: Validation of Product Shelf-life (Revision 5). FSAI, 2022. Website
  5. Man, D. (ed.). Shelf Life, 2nd ed. Wiley-Blackwell, 2015. Sách
  6. Chính phủ. Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hóa; Nghị định 111/2021/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung. Pháp lý
  7. TCVN 12391:2018 (ISO 16779:2015). Phân tích cảm quan – Đánh giá (xác định và xác nhận) thời hạn sử dụng thực phẩm. Tiêu chuẩn

Đọc tiếp

Cùng chủ đề

Nhóm Phương pháp phân tích cơ bản

Cộng đồng FoSciTech

Thảo luận & hỏi đáp

Đặt câu hỏi hoặc bình luận

Trả lời trong ngày

Có tài khoản FoSciTech?Bình luận hiện ngay, không chờ duyệt, theo dõi thảo luận trong trang Tài khoản.

Đăng nhập Đăng ký

hoặc bình luận với tư cách khách

Tên hiện kèm nhãn Khách #mã tạo từ email. Bình luận đầu được kỹ sư duyệt trước. Không chèn liên kết, email, số điện thoại.

Chưa có thảo luận nào cho bài này. Hãy đặt câu hỏi hoặc chia sẻ ý kiến đầu tiên.

Chúng tôi dùng cookie để website hoạt động và, nếu bạn cho phép, để đo lượt xem nhằm cải thiện nội dung.